Oh Oh *ǵʰerso-
De Proto-Indo-Europese wortels van de Haagse tv-hit
Ik weet niet precies waarom, maar het televisieprogramma Oh Oh Cherso (2010) heeft destijds een diepe indruk op mij gemaakt. Het feit dat ik toen een jaar of elf was zal een rol hebben gespeeld.
Het format was fenomenaal eenvoudig: een aantal Hagenezen met bijnamen als Jokertje, Sniper, en Matsoe Matsoe gaat op vakantie naar een plek waar uitsluitend andere Nederlanders komen. Licht, camera, actie.
Cherso was de Kretenzische badplaats Chersonissos, plaats van handeling van het eerste seizoen. En die afkorting is zo gek nog niet, want de plaatsnaam Chersonissos gaat terug op twee Oudgriekse elementen: χέρσος (khersos, ‘land’) en νῆσος (nēsos, ‘eiland’).
Chersonissos is dus een land-eiland, oftewel een schiereiland – het oude Griekenland telde talloze plekken met deze naam. Zelfs de Oekraïense stad Херсон (Kherson), bekend van de bombardementen, weerspiegelt dit Oudgriekse χερσόνησος (khersonēsos, ‘schiereiland’). Magna Graecia was groot.
Correctie: Magna Graecia was inderdaad groot, maar @LaAquilaNegra1 wijst mij erop dat Херсон zijn naam pas in de 18e eeuw kreeg. Zie: https://en.wikipedia.org/wiki/Kherson#Etymology
Dat χέρσος (khersos, ‘land’) heeft trouwens ook weer een interessante etymologie. Het gaat terug op de Proto-Indo-Europese wortel *ǵʰers-, die iets als ‘rechtop staan’ of ‘stijf worden’ betekende. We moeten ons voorstellen dat (de voorloper van) χέρσος (khersos) aanvankelijk alleen aan droog, stoppelig land refereerde. Later kreeg het de minder concrete betekenis ‘(vaste)land’.
In het Latijn veranderde een Proto-Indo-Europese *ǵʰ altijd in een h. Met deze kennis op zak kunnen we in onze *ǵʰers-wortel de voorloper van het Latijnse horror zien. De semantische ontwikkeling is hier duidelijker: angst kan je doen verstijven.
Omdat deze h in een vroeg stadium van het Latijn al niet meer uitgesproken werd, lieten de Romeinen hem in geschreven taal vaak achterwege. Daarom durven we ook het Latijnse ēr (‘egel’) terug te voeren op *ǵʰers-. Het ‘stijf worden’ of ‘rechtop staan’ heeft uiteraard betrekking op de stekels.
Misschien hebben de oude Indiërs de oorspronkelijke semantiek van *ǵʰers- wel het best in stand gehouden. De woordenboeken vertalen het Sanskriet werkwoord hṛṣyati nogal preuts als ‘to be excited’ – maar het gaat hier natuurlijk om een meer lichamelijk fenomeen. Zonder Oh Oh Cherso zou ik dat nooit hebben begrepen.
Aron Groot
Dank voor het lezen! Ik ga in augustus ook even op vakantie. Wel naar Griekenland, niet naar Cherso. In september ben ik er weer. Veel liefs, Aron.
Prettige vakantie. I love Greece.