Hoe Herakles Hercules werd

Bonus: waar de klemtoon op Heracles Almelo moet

Voor elke Griekse god hadden de Romeinen een inheemse tegenhanger. De Griekse zeegod Poseidon stelden ze gelijk aan hun eigen Neptunus. Aphrodite was Venus, Ares was Mars, enzovoorts.

Maar de Griekse halfgod Ἡρακλῆς (Herakles), bekend van zijn twaalf werken en zijn popeyeachtige superkracht, heet in het Latijn Hercules. Wat is daar gebeurd?

Herakles in gevecht met de Hydra (± 525 v. Chr.)

Om te beginnen: het gaat in dit geval niet om gelijkstelling, maar om culturele appropriatie. De Romeinen hebben Herakles van de Grieken overgenomen. Dat gebeurde wel vaker – de Griekse Ἀπόλλων (Apollōn) werd door de Romeinen geïmporteerd als Apollo.

Maar waar Apollo linea recta aan de Grieken ontleend werd, kwam Herakles via een omweg bij de Romeinen terecht.

Die omweg behelst de Etruskische taal. Een enigmatische taal, niet-Indo-Europees, dus onverwant aan de omringende talen. De Etrusken domineerden een groot deel van Italië, totdat ze in de eerste eeuwen voor Christus definitief het veld moesten ruimen voor de Romeinen.

Nu had het Etruskisch de gewoonte om klinkers midden in een woord eruit te gooien. Eerder turuce (‘hij gaf’) werd bijvoorbeeld turce. In de taalkunde heet dat syncope. Toen de Etrusken de halfgod Herakles aan de Grieken ontleenden, werd hij geheel volgens de regels Hercle.

En in deze vorm kwam Hercle vervolgens bij de Romeinen terecht. Eén probleem: het Latijn had juist een hekel aan de medeklinkercluster -cl-, en voegde daar de klinker u in. Eerder pōclom werd bijvoorbeeld pōculum (‘drinkbeker’). In de taalkunde heet dat anaptyxis. Toen de Romeinen Hercle aan de Etrusken ontleenden, werd hij geheel volgens de regels Hercules.

En daarom zitten wij nu met zowel voetbalclub Hercules (Utrecht) als voetbalclub Heracles (Almelo). De klemtoon moet in laatstgenoemde trouwens op de laatste lettergreep – als je het op z’n Grieks wilt doen.

Aron Groot