De wau

Waarom onze f eigenlijk een w is

De oude Grieken gebruikten hun letters ook om cijfers te noteren. De alfa was, naast de klank a, ook het cijfer 1. De bèta was 2, de gamma 3, enzovoorts. Maar bij de 6 gebeurt er iets opvallends. Dat cijfer wordt niet weergegeven door de dzèta, de zesde letter van het Griekse alfabet. In plaats daarvan gebruikten de Grieken voor het cijfer 6 de zogeheten wau (ϝ).

Die wau was toen al een overblijfsel van nog veel vroeger. Oorspronkelijk werd-ie gebruikt om een w-klank weer te geven, maar in de klassieke periode was die klank volledig uit het Grieks verdwenen. En daarmee was de letter wau logischerwijs ook verdwenen – behalve dus als cijfer. 

Toch is het leuk om te weten in welke woorden die wau ooit gestaan heeft. Het Griekse οἶκος (oikos), dat ‘huis’ betekende, was in een eerder stadium ϝοῖκος (woîkos). Aan de klassieke vorm zónder wau ontlenen wij het woord oikofobie en, via het Frans, economie (letterlijk: huishoudkunde). Maar de archaïsche vorm mét wau toont ons de verwantschap met het Latijnse vīcus, waar ook het Nederlandse wijk uiteindelijk vandaan komt. 

Hetzelfde geldt voor het Griekse οἶνος (oînos), dat mét wau (ϝοῖνος) veel beter herkenbaar is als het Latijnse vīnum en het Nederlandse wijn. Of neem het Griekse ἔργον (érgon), dat ‘arbeid’ betekende en waaraan wij geleerde woorden als ergonomie en ergotherapie ontlenen. Mét wau (ϝέργον (wérgon)) zien we ineens dat dit gewoon het Nederlandse werk is. Zowel het Grieks als het Nederlands gaat terug op het Proto-Indo-Europese *wérǵom.

De wau in zijn functie als letter is trouwens niet helemaal verdwenen. In een vroeg stadium namen de Etrusken, het volk dat in Italië de baas was totdat de Romeinen op stoom kwamen, namelijk het alfabet van de Grieken over. Bij die overdracht stuitten de Etrusken echter op een probleem. Het Etruskisch had namelijk een f-klank, maar zo’n klank had het Grieks niet, dus was daar in het archaïsche alfabet ook geen letter voor.

(Maar een typisch Grieks woord als filosoof dan? Die uitspraak ontstond pas later. Ten tijde van deze alfabetoverdracht werd de φ in φιλόσοφος (philósophos) nog uitgesproken als de p in het Engelse power.)

De Etrusken bedachten een ingenieuze oplossing: ze namen de Griekse wau om hun eigen f-klank te schrijven. Met een beetje fantasie is een w hetzelfde als een f, voor allebei gebruik je immers je lippen – dat moet zo ongeveer de redenering zijn geweest. Om verwarring te voorkomen plakten ze er ook nog een h achter.

Toen de Romeinen nog weer later het alfabet van de Etrusken overnamen, haalden ze die h er weer vanaf. En zo veranderde de Griekse wau (ϝ) uiteindelijk in de Latijnse f, ook in ons alfabet nog altijd letter nummer 6.

Aron Groot